Napięcia między chrześcijanami w Stanach Zjednoczonych w XIX w.
Kościół Polskokatolicki w Rzeczpospolitej Polskiej, zwany do 1951 roku Polskim Narodowym Kościołem Katolickim (PNKK) – genezą sięga do lat dziewięćdziesiątych XIX w. Stany Zjednoczone przeżywały wtedy niezwykły okres rozwoju, w związku z czym potrzebowały „rąk do pracy”. Działo się to przez wzmożoną imigrację z Europy, ale także przez migrację z Chin i Japonii – do zachodnich rubieży USA. Prężnie działające wspólnoty protestanckie musiały konfrontować się z coraz liczniejszą wspólnotą rzymsko-katolicką. Rodziło to wiele napięć – także we wspólnocie Kościoła rzymsko-katolickiego, który starał się potwierdzać swoją rolę w życiu USA. Emigranci z Europy – w swoich wystąpieniach – wielokrotnie dawali wyraz niezadowolenia z ich etnicznej reprezentacji w łonie episkopatu w USA. Czynili to Francuzi, Włosi czy Czesi, ze względu na to, że dominującą rolę w episkopacie USA odgrywali Irlandczycy lub Niemcy.
Bunt polskich katolików na emigracji
Na początku lat dziewięćdziesiątych doszło do wystąpień wiernych polskiego pochodzenia przeciwko dominacji kleru pochodzenia irlandzkiego i niemieckiego. Głównymi ośrodkami, które koordynowały ruchy protestu, były: Chicago z ks. Bp Antonim Kozłowskim (1857-1907), Bufallo z ks. bp Stefanem Kamińskim (1859-1911) oraz Scranton z ks. Franciszkiem Hodurem (1866-1953).
Memoriał ze Scranton
Wierni ze Scranton w roku 1898 w Rzymie przedstawili 4 punktowy memoriał mający na celu rozwiązanie napięć w łonie rzymsko-katolickiej społeczności:
- Prosimy o przedstawiciela Polaka w amerykańskim episkopacie, by mógł być pośrednikiem między ludem polskim, Stolicą Apostolską a biskupami Ameryki i jednocześnie orędownikiem naszych spraw;
- Prosimy o zgodę na unarodowienie własności kościelnych, tzn. aby majątki kościołów polskich były zapisywane w sądach na delegatów, wybranych przez daną gminę;
- Prosimy o przyznanie ludowi tych praw, które w Europie ma tzw. kollator czyli patron, a mianowicie by biskup uzgadniał z ludem sprawę obsadzania probostwa przez danego księdza;
- Prosimy o prowadzenie administracji finansowej kościoła przez ludzi wybranych spośród parafian.
Poza tymi postulatami, które nie dotykały dogmatów wiary ani ustroju Kościoła rzymsko-katolickiego autorzy “Memoriału” poddawali się z całym zaufaniem św. Matce Kościołowi. Niestety memoriał został odrzucony przez watykańskich urzędników jako “nierealna mrzonka”.
Zawiązanie Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego
Brak reakcji ze strony papiestwa oraz inne problemy doprowadził do połączenia się ośrodków ze Scranton, Buffalo i Chicago w jeden kościół. We wrześniu 1904 zebrał się I Synod Generalny Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego, na którym:
- W stosunku do Kościoła rzymsko-katolickiego sformułowano odrzucenie dogmatów I Soboru Watykańskiego z 1870r o powszechnej jurysdykcji biskupa Rzymu i jego nieomylności w sprawach wiary i moralności
- Dokonano wyboru biskupa Kościoła w osobie ks. Franciszka Hodura,
Uchwały synodu zbliżyły PNKK mocno do wyznawców Kościołów Starokatolickich Europy.
U podstaw programu religijno-społecznego PNKK legło hasło służenia Ojczyźnie, co w początkowym okresie przejawiało się m. in. w dążeniu Polaków do odzyskania niepodległości zamorskiej Ojczyzny. Było to świadectwem gorącego patriotyzmu. Kościół starał się nie tylko przyczyniać do podtrzymania tradycji narodowych, ale również starał się o obronę interesów narodowych. Reformator ze Scranton, ks. bp. Hodur, zdawał sobię sprawę z potrzeby nawiązania kontaktów i podtrzymania więzi z Ojczyną.
Misja Kościoła w Polsce po 1918r.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918r. bp. Hodur zaangażował się w organizację misji Kościoła w Polsce. Bp. Franciszek Hodur pamiętał także o materialnej pomocy dla odrodzonej Ojczyzny. Zbiórki i pomoc okazana przez PNKK była nie do przecenienia.
Praca misyjna nie mogła rozwijać się poprawnie. Jej tok utrudniał brak legalizacji działalności Kościoła. Do roku 1939 żadne działania Kościoła nie przyniosły pozytywnego skutku – wręcz były torpedowane. Zarówno świeccy, jak też i duchowieństwo, byli represjonowani.
Okupacja hitlerowska i okres powojenny
Okres okupacji hitlerowskiej dodał świadectwo wierności Ojczyźnie, ale także męczeńskie doświadczenia wspólnoty wiernych. Kościół poniósł dotkliwe straty osobowe i materialne. Dotyczyło to duchowieństwa i wiernych.
Odzyskanie niepodległości po II wojnie światowej to przede wszystkim czas doświadczenia w życiu kościelnym realnego socjalizmu. Początkowy okres napawał nadzieją na lepsze czasy. W lutym 1946 Kościół uzyskał upragnioną legalizację na podstawie decyzji ministra administracji publicznej. 20 lutego do Polski powrócił bp. Józef Padewski. To bardzo mocno zaktywizowało duchowieństwo i wiernych.
Terror stalinowski i PRL
Sytuacja zmieniła się jednak wraz z nastaniem stalinowskiego terroru. Bp. J. Padewski został aresztowany i osadzony w Więzieniu Śledczym UB w Warszawie przy ul. Rakowickiej. Chorego biskupa przesłuchiwano i maltretowano fizycznie i psychicznie doprowadzając go do śmierci 10 maja 1951.
Czas realnego socjalizmu to czas “ręcznego sterowania” Kościołem przez władze wyznaniowe i państwowe. Smuta trwała aż do końca grudnia 1994, kiedy to wygasła 7-letnia kadencja starych władz Kościoła z bp. Majewskim na czele, co wiązało się z utratą przez nich legitymizacji do działania.
Kościół w wolnej Polsce
Pełne uregulowanie życia kościelnego dokonało się po uchwaleniu przez Sejm Rzeczpospolitej ustawy z dnia 30 czerwca 1995 o stosunku Państwa do Kościoła Polskokatoliskiego w Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 97 poz. 482). W artykule 2. tejże ustawy jest zapisane, że “Kościoł jest samodzielny i niezależny organizacyjnie od jakiejkolwiek zagranicznej władzy kościelnej i świeckiej”.
Dnia 27 czerwca 1995 Synod ogólnopolski, uchwalił nowe prawo wewnętrzne Kościoła. Zostało ono znowelizowane i dostosowane do Ustawy Państwo-Kościół na Synodzie, który odbył się w roku 1998.